Oorzaken van nierstenen: hoe ontstaan ze?

“Hoe komt dat nou?” Dat vragen veel mensen zich af na een niersteen. Het antwoord is vaak: niet door één ding, maar door een combinatie. Op deze pagina lees je hoe een niersteen ontstaat, wat je kans groter maakt en wat je daar zelf aan kunt doen. Algemene uitleg vind je op onze pagina over nierstenen.

Bron alarmsignalen: EAU, 2026 (§3.4.2 en tabel 3.3); NHG.

Hoe ontstaat een niersteen?

Je nieren halen afvalstoffen en overtollige zouten en mineralen uit je bloed. Die plas je uit, samen met water (Nierstichting, 2025).

Soms zitten er te veel moeilijk oplosbare stoffen in je urine, zoals calcium, oxalaat of urinezuur. Of er zit te weinig water bij. Dan plakken die stoffen aan elkaar en vormen ze kleine kristallen. Een kristal kun je gewoon uitplassen. Gebeurt dat niet op tijd, dan groeit het uit tot een niersteen (Nierstichting, 2025).

Je urine bevat ook stoffen die steenvorming remmen. De belangrijkste is citraat. Citraat zorgt ervoor dat er minder snel stenen ontstaan (Nierstichting, 2025). Veel dierlijk eiwit eten zorgt juist voor minder citraat in je urine (Nierstichting, 2025).

Kort gezegd: een steen ontstaat als er te veel “bouwstoffen” en te weinig water of remmers in je urine zitten.

De belangrijkste oorzaken

Te weinig drinken en geconcentreerde urine

Plas je weinig, dan zitten de stoffen in je urine dicht op elkaar. Dat geeft meer kans op kristallen. Je plast minder als je te weinig drinkt, veel zweet of vocht verliest door diarree (Nierstichting, 2025).

Denk aan:

• warm weer of een hittegolf (Nierstichting, 2025); de Europese richtlijn noemt een hoge omgevingstemperatuur als risicofactor (EAU, 2026);
• sporten en veel zweten;
• werk waarbij je weinig kunt drinken of plassen, of in de hitte werkt.

Je ziet het aan je plas: donkere urine, of maar 3 of 4 keer per dag plassen, betekent dat je te weinig drinkt (Nierstichting, 2025).

Voeding: zout, dierlijk eiwit en oxalaat

Wat je eet, speelt mee (Nierstichting, 2025):

• Zout: door zout komt er meer calcium in je urine.
• Dierlijk eiwit (vlees): maakt je urine zuurder, geeft meer calcium en minder citraat in je urine.
• Oxalaat: zit veel in onder andere spinazie, rabarber, rode biet, cacao, chocolade en noten. Dit speelt vooral mee bij calciumoxalaatstenen.
• Veel sterke thee: zwarte en groene thee en ijsthee bevatten veel oxalaat.

Over suiker en fructose vonden wij in de gebruikte richtlijnen geen duidelijk advies. Lees meer over voeding in ons oxalaatarm dieet en over koffie, alcohol en thee.

Overgewicht, diabetes en metabool syndroom

Overgewicht verhoogt de kans. De Nierstichting adviseert om te voorkomen dat je te zwaar wordt (Nierstichting, 2025). De Europese richtlijn noemt het metabool syndroom als ziekte die met nierstenen samenhangt (EAU, 2026). Metabool syndroom is een combinatie van onder meer buikvet, hoge bloeddruk en een verstoorde suiker- of vethuishouding.

Erfelijkheid

In sommige families komen nierstenen vaker voor (Nierstichting, 2025; Thuisarts). Volgens de Europese richtlijn speelt erfelijke aanleg een grote rol bij nierstenen (EAU, 2026). Er zijn ook zeldzame erfelijke ziektes die stenen geven, zoals cystinurie (cystinestenen) (EAU, 2026).

Medische oorzaken

Een aantal ziektes geeft meer kans op nierstenen (EAU, 2026):

• Een te snel werkende bijschildklier (hyperparathyreoïdie). Er komt dan te veel calcium in je bloed en urine.
• Jicht. Mensen met jicht krijgen vaker urinezuurstenen (Nierstichting, 2025). Lees meer over urinezuurstenen.
• Darmziektes en darmoperaties, zoals de ziekte van Crohn, een stuk darm verwijderd, of een maagverkleining (bariatrische chirurgie). Je neemt dan meer oxalaat op uit je darm.
• Renale tubulaire acidose (RTA): een zeldzame aandoening waarbij de nieren het zuur niet goed kwijtraken.
• Afwijkingen aan de nieren of urinewegen, zoals een hoefijzernier of sponsnier.

Medicijnen

Sommige medicijnen kunnen bij sommige mensen de kans op nierstenen vergroten. De Europese richtlijn noemt onder andere: topiramaat en zonisamide (bij epilepsie of migraine), acetazolamide, triamtereen (een plasmiddel), indinavir en andere hiv-remmers, sommige antibiotica (zoals ceftriaxon, sulfonamiden en chinolonen), en extra vitamine C, vitamine D of calcium (EAU, 2026). Gebruik je een van deze middelen? Stop er nooit zelf mee. Bespreek het met je huisarts of apotheker.

Ook supplementen tellen mee. De Nierstichting adviseert mensen met calciumoxalaatstenen: slik geen supplementen met meer dan 50% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid vitamine C. Uit vitamine C ontstaat oxaalzuur (Nierstichting, 2025).

Urineweginfecties (struvietstenen)

Heb je vaak een blaasontsteking of nierbekkenontsteking? Dan kun je infectiestenen krijgen, ook wel struvietstenen (Nierstichting, 2025). Lees meer over de soorten nierstenen.

Stress en nierstenen: wat zegt onderzoek?

Veel mensen vragen of stress nierstenen kan veroorzaken. In de richtlijnen van NHG, EAU en de Nierstichting wordt stress niet genoemd als oorzaak. Er is onvoldoende bewijs dat stress zelf nierstenen geeft.

Wel kan een drukke periode ervoor zorgen dat je minder drinkt, slechter eet of minder beweegt. Dát zijn wél bekende risicofactoren. Let in drukke tijden dus extra op je drinken.

Afvallen, crashdiëten en nierstenen

Een gezond gewicht verkleint je kans (Nierstichting, 2025). Afvallen is dus goed. Over crashdiëten en nierstenen vonden wij in de gebruikte richtlijnen geen apart advies. Wel weten we: een maagverkleining kan de kans op calciumoxalaatstenen vergroten (EAU, 2026; Nierstichting, 2025). Mensen die zo'n operatie hebben gehad, krijgen begeleiding van een diëtist (Nierstichting, 2025).

Wil je flink afvallen? Doe dat rustig en overleg met je huisarts of diëtist, zeker als je al eens een niersteen had.

Oorzaken bij vrouwen en mannen; leeftijd en kinderen

Vrouwen: in het tweede en derde trimester van de zwangerschap is de kans op nierstenen iets groter. Dat komt door hormonen en doordat de baarmoeder groter wordt (Nierstichting, 2025). Vrouwen die eerder stenen hadden, worden in de zwangerschap meestal extra gecontroleerd (Nierstichting, 2025).

Mannen: Mannen krijgen iets vaker nierstenen dan vrouwen. In Nederland gaat het om ongeveer 7 mannen op elke 5 vrouwen (NVU, 2000). De oorzaken en adviezen zijn voor mannen en vrouwen hetzelfde. Dit cijfer is uit 2000. Er is geen nieuwer cijfer.

Kinderen en jongeren: ook kinderen kunnen nierstenen krijgen. Stenen op jonge leeftijd horen volgens de Europese richtlijn bij een hoog risico op nieuwe stenen. Bij alle kinderen met nierstenen adviseert die richtlijn extra onderzoek naar de oorzaak (EAU, 2026). Heeft je kind een niersteen, of krijg je zelf al jong (onder de 25) steeds stenen? Vraag dan je huisarts om een verwijzing voor onderzoek naar de oorzaak (EAU, 2026). Lees ook de informatie van de Nierstichting over nierstenen bij kinderen.

Waarom krijg ik steeds nierstenen?

Ongeveer de helft van de mensen krijgt binnen 8 jaar opnieuw een pijnaanval door een niersteen (Thuisarts, 2026). Je hebt een hoger risico als je (EAU, 2026):

• al jong je eerste steen kreeg;
• nierstenen in de familie hebt;
• al vaker stenen had, of kort geleden nog een steen had;
• urinezuurstenen, infectiestenen of cystinestenen hebt;
• een ziekte hebt die stenen geeft, zoals een darmziekte of een te snel werkende bijschildklier.

Wat helpt? Laat een uitgeplaste steen onderzoeken, zodat je weet welke soort het is. Drink ruim en let op zout en vlees. Heb je een niersteen gehad? Drink dan elke dag ruim: 2,5 tot 3 liter, verdeeld over de dag. Dan plas je ongeveer 2 tot 2,5 liter (EAU, 2026; Nierstichting). Moet je minder drinken van je arts, bijvoorbeeld bij hart- of nierfalen? Volg dan zijn of haar advies.

Meer over voorkomen: oxalaatarm dieet.

Je persoonlijke risico

Twijfel je over je eigen risico? Bespreek het met je huisarts. Die kan je zo nodig doorverwijzen naar een uroloog. In België mag je ook zonder verwijzing naar een uroloog. Met een verwijzing van je huisarts betaal je bij je eerste bezoek van het jaar wel minder, als je een globaal medisch dossier (GMD) hebt (RIZIV).

Veelgestelde vragen

Waardoor krijg je nierstenen?

Meestal door een combinatie: te weinig drinken, veel zout of vlees, erfelijke aanleg, en soms een ziekte of medicijn. Er zitten dan te veel zouten en mineralen in te weinig urine (Nierstichting, 2025).

Kan stress nierstenen veroorzaken?

Daar is onvoldoende bewijs voor. Stress staat niet als oorzaak in de richtlijnen. Wel kun je in drukke tijden minder drinken, en dat verhoogt de kans.

Zijn nierstenen erfelijk?

Deels. In sommige families komen ze vaker voor (Nierstichting, 2025). Volgens de Europese richtlijn speelt erfelijke aanleg een grote rol (EAU, 2026).

Krijg je nierstenen van melk of calcium?

Nee, dat is een fabel. Bij calciumoxalaatstenen helpt zuivel bij de maaltijd juist. Het calcium bindt in je darm aan oxalaat, zodat er minder oxalaat in je urine komt (Nierstichting, 2025).

Kunnen kinderen nierstenen krijgen?

Ja. Bij kinderen wordt altijd extra onderzoek naar de oorzaak geadviseerd (EAU, 2026). Bespreek het met je huisarts.

---

Bronnen

1. NHG. NHG-Standaard Urinesteenlijden (M63). https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/urinesteenlijden. Geraadpleegd op 17-10-2026.
2. Thuisarts.nl. Ik heb een pijnaanval door een niersteen. Laatst gewijzigd 28-07-2026. https://www.thuisarts.nl/niersteen/ik-heb-pijnaanval-door-niersteen. Geraadpleegd op 17-10-2026.
3. Nierstichting. Nierstenen. Update 25-04-2025. https://nierstichting.nl/alles-over-nieren/nierziekten/nierstenen. Geraadpleegd op 17-10-2026.
4. Nierstichting. Nierstenen bij kinderen. https://nierstichting.nl/alles-over-nieren/nierziekten/nierstenen-bij-kinderen. Geraadpleegd op 17-10-2026 (niet inhoudelijk geciteerd).
5. EAU. Guidelines on Urolithiasis. 2026 (hoofdstuk 3, tabellen 3.3 en 3.4; paragraaf genetica en kinderen). https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines. Geraadpleegd op 17-10-2026.
6. EAU. Guidelines on Urolithiasis. 2026. §3.4.2 (sepsis en/of anurie bij verstopte nier) en tabel 3.3. https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines. Geraadpleegd op 17-10-2026.
7. EAU. Guidelines on Urolithiasis. 2026. Hoofdstuk 4, tabel 4.11. https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention. Geraadpleegd op 17-10-2026.
8. NVU. Richtlijn Metabole screening, medicamenteuze behandeling en metafylaxe bij urolithiasis. Vastgesteld 12-05-2000. https://portal.nvu.nl/WebserviceWordpress/qgws.asmx/nvu_get_document?id=89576472-691A-E111-9464-005056B32789. Geraadpleegd op 17-10-2026.
9. RIZIV. Goedkoper raadplegen van bepaalde specialisten als een huisarts u doorverwijst. https://www.riziv.fgov.be/nl/thema-s/verzorging-kosten-en-terugbetaling/financiele-toegankelijkheid/doorverwijzing-naar-een-specialist-door-uw-huisarts. Geraadpleegd op 17-10-2026.